خانه کتاب افغانستان/تاریخ/ تاریخ معاصر/ کشتار و آزار هزاره ها دوره امیر حبیب الله (جلد دوم)

مقدمه کتاب
جلد دوم در ادامه جلد اول (کشتار و آزار هزاره ها) که سالهای ۱۹۰۱ تا ۱۹۱۸ را در بر می گیرد، منعکس کننده تداوم آزار و کشتار هزاره ها در سراسر دوره حاکمیت امیر حبیب الله خان است. در این دوره گرچه از شدت سرکوب کاسته شد؛ اما جامعه هزاره همچنان با سختی ها و مشقت های فراوانی مواجه بود. هر چند دیدگاه و رویه به ظاهر ملایم تر امیر حبیب الله خان مایه اندکی امید در همه افغان ها و آوارگان هزاره ها بود؛ اما این رویه بیشتر حاکی از بی مبالاتی و عدم جدیت او بر اداره امور کشور بود، نه استقرار عدالت و امنیت.
به همین دلیل، در سراسر دوران حکومت امیر حبیب الله خان، دستگاه های نظامی و مدنی در کابل و شهرهای اصلی عملکردی به مراتب ضعیف تر از دوران حکومت پدرش داشتند. موارد گسترده ای از فساد مالی و سوء استفاده از قدرت در شهرهای بزرگ وجود داشت. اعلامیه آشتی که به هزاره ها و سایر اقوام اجازه بازگشت به افغانستان را می داد، بسیار دلگرم کننده بود. صدها هزار خانواده هزاره که در زمان حکومت امیر عبدالرحمن خان از افغانستان گریخته بودند، مشتاق بازگشت به کشور بودند. با این حال تداوم سرکوب در کشور، بار دیگر هزاره ها را به ترک کشور و پناهنده شدن به کشورهای همسایه ترغیب کرد. لذا بسیاری از آنها پس از بازگشت به میهن دوباره راه آوارگی و مهاجرت در پیش گرفتند.
دقت کنیم که فرمان بازگشت مهاجران هزاره و حمایت دولت از آنها تقریباً دروغ و فریب کارانه از آب درآمد. چرا که بسیاری از هزاره های که بازگشتند نتوانستند به مناطق اصلی و سرزمینهای اجدادی شان بازگردند؛ لذا خانه ها، زمینهای زراعتی، سایر املاک منقول و غیر منقول آنها هرگز به آنها بازگردانده نشد. دولت به برخی از هزاره های بازگشته به وطن مساعدتهای بسیار اندک در حد چند روز و چندماه انجام می داد؛ البته برخی از آنها را در جاهای غیر از سرزمین اصلی شان اسکان می داد. در مجموع این مساعدت ها و حمایت ها، بسیار کوچک تر از غرامتی بود که آوارگان و بازماندگان صدها هزار قربانی سزاوار آن بودند و یاموجبات زندگی آنها را به نحو درخور باید فراهم می نمود.
سه موضوع مهم در دورۀ حکومت حبیب الله خان، از اهمیت اساسی برخوردار است که این اسناد زمینه بررسی آنها را به دست می دهد: نخست، جابه جایی جمعیت، البته این واقعه ابتدا و به طور گسترده در دورۀ عبدالرحمان رخ داد؛ اما در دورۀ حبیب الله خان نیز این موضوع ادامه داشت. دوم، مهاجرت و بازگشت مهاجران، در این دوره هم با موج مهاجران رو به روایم، هم با بازگشت مهاجران. سوم: عدالت و مسائل حقوقی که کشتار، کوچ اجباری، غصب سرزمین و املاک و اسکان مجدد آوارگان پدید آورده بود. در این دوره راجع به حل و فصل پیامدهای حقوقی مسائل مذکور هیچ برنامه و طرح مشخص دولتی وجود ندارد که با جدیت دنبال گردد. در دولت هیچ اراده ای دیده نمیذشود که برمبنای حق و عدالت، مسائل مهاجران و مردم را حل و فصل نماید. آشفتگی در همه جا و در همه ابعاد سیاسی ،حقوقی، قضایی، امنیتی و… نمایان است. از ورای این اسناد می توان به مقدمات و دریچه های روشنی نسبت به بررسی ابعاد حقوقی و اجتماعی مشکلات مردم و مهاجران دست یافت.
از سویی، جلد حاضر با گردآوری اسناد سویه های متفاوت جامعه هزاره را در سراسر هند بریتانیا (بلوچستان بریتانیا) و پرشیا (ایران) الگوی مهاجرت و ادغام آنها در جوامع جدید را دیدنی و اندیشیدنی می سازد. به دنبال مهاجرت گسترده به خصوص در خلال دوره عبدالرحمان خان، بسیاری از هزاره ها در این مناطق به ویژه پرشیا (ایران) ساکن شدند.
شمار بسیاری از هزاره ها به خصوص کسانی که در ارتش هند بریتانیا خدمت کرده بودند، بازنشسته شدند و برای گذران زندگی در خراسان پرشیا (ایران) مسکن گزیدند. علاوه بر این، هزاره هایی که در ارتش هند بریتانیا خدمت کرده بودند، از حمایت نظامی و سیاسی کنسول بریتانیا در منطقه بهره مند شدند. اما مهاجرت آنها به پرشیا (ایران) به جهت حضور حرم مقدس امام رضا(ع) به لحاظ مذهبی از اهمیت بسیاری برای هزاره ها که عمدتاً شیعه بودند، برخوردار بود. خوانندگان با واژه «بربری» که معمولاً برای ارجاع به هزاره ها در فضای خراسان و پرشیا به کار برده می شود، آشنا خواهد شد؛ اگرچه بعدها در دورۀ حکومت محمدرضا شاه پهلوی مخلوع با واژه «خاوری» جایگزین شد؛ اما همچنان در واژگان پارسی باقی ماند. جلد حاضر همچنین به بررسی تعاملات هزاره ها با قبایل مختلف ترک در خراسان به ویژه چالشه ایی در مواجهه با قبیله تیموری می پردازد؛ علاوه بر این با برجسته کردن اقدامات و حرکات هزاره ها میان هند بریتانیا، پرشیا (ایران) و به خصوص در جنگ جهانی اول، نقش گسترده آنها را فراسوی مرزها به نمایش می گذارد.
جلد فعلی، با در برگرفتن اطلاعات گسترده درباره هزاره ها در داخل و خارج افغانستان، به فهم الگوهای مهاجرت آنان در پرتو سیاستهای نرم امیر کمک می کند؛ همچنین با بررسی گسترده اجتماعات هزاره در پرشیا (ایران) و بلوچستان بریتانیا، روابط آنان با مقامات بریتانیا آلمان و روس را روشن می سازد.
اسناد مذکور با برجسته کردن خدمات چشمگیر هزاره ها در ارتش هند، نیروهای لوی پرشین (واحدهای از سربازان امنیتی که از سوی متفقین حمایت می شد و بخشهای از شمال ایران را تحت اشراف بریتانیا اداره می کرد) و قزاقهای روسی موجب درکی ارزنده از ابعاد سیاسی اجتماعی و نظامی دیاسپورای هزاره می شود.

محمد. ج. گلزاری
۲۰۲۱/۱۱/۱۲
بیرمنگام، انگلستان