خانۀ کتاب افغانستان/کتابستان/تاریخ ادبیات

سرنوشت:

کتاب پیش روی شما، حاصل سال‌ها مطالعۀ نویسنده در حوزۀ تاریخ، زبان و هویت مردم افغانستان، به ویژه مردمان بومی این سرزمین است. نتیجۀ سال‌ها تأمل، تردید، و دست‌یابی به حقایقی است که نویسنده را به گفتِ دیدگاه تازه‌ای واداشته که هنجار و پارادایم شنیده‌ها و نوشته‌های سده‌های اخیر را شکسته است.

در این کتاب، دیدگاه بدیعی طرح شده و مبنای اصلی این نوشتار، تکیه بر منابع بومی و کهنی است که در تحقیقات و نوشته‌های سده‌های اخیر کشور، کم‌تر به آن‌ها توجه شده است. در کتاب‌های سدۀ اخیر، بیش‌تر به کتاب‌های جهان‌گردان خارجی، نظامیان و شرق‌شناسان اروپایی تکیه شده که بیش‌تر اطلاعات آنان ناکافی، ناصواب و غرض‌آلود است. در این نوشتار، به منابع بومی باستانی آریانا، خراسان و نویسندگان دورۀ اسلامی توجه شده و با تحلیل داده‌های تاریخی و شاواهد بیرونی نتیجه گرفته شده است. این نوشتار نتیجۀ مطالعه و پژوهش سالیان دراز نویسنده است. خوانندگان فرزانه اگر در این کتاب، با دیدگاه تازه‌ای مواجه می‌شوند، با شکیبایی و درنگ بیش‌تری به آن بنگرند و در گام نخست نوشته را به‌طور کامل بخوانند و در گام بعد، خود، با مراجعه به منابع دست‌اول، به‌ویژه منابع بومی و زبان اصلی، نسبت به درستی و یا نادرستی آن داوری کنند. آنچه تاکنون در کتاب‌های سده‌های اخیر دیده و خوانده‌اند را حقیقت مسلم ندانند و فرایند درازنای تاریخ را با دیدۀ تردید و وسواس بررسی کنند. بسیاری از منابع دورۀ اسلامی در دستگاه‌های حکومتی نوشته شده که ادبیات و تفکر ویژۀ حاکمیتی بر آن حاکم بوده است. شناخت شرایط نگارش منابع کهن، گرایش نویسنده، گسترۀ شناخت و اطلاعات نویسندگان منابع و… در فهم حقیقت تأثیر مهمی دارد. بسیاری از کتاب‌های تاریخی که به زبان عربی بوده، در جریان ترجمه، حاشیه‌زنی و شرح‌نویسی، به دلخواهِ برخی، ماهرانه دگرگون شده است. کتاب‌های بومی نیز برخی با عنوان تصحیح، تعلیقه و توضیح‌ ـ‌آگاهانه یا ناشیانه‌ـ دست‌بردهایی زده شده که حقایق تاریخی را دچار تشویش و تردید کرده است. این کتاب، به برخی از این حقایق وارونه‌شده دست یافته و از دانشمندان و جوانان فرهیختۀ قلم به دست جامعه انتظار دارد، با نگاه ژرف و شکاکانه به منابع نگریسته و نهضت برگشت به منابع اصلی و کهن را پایه‌ریزی کنند، گسترش دهند و ژرفا بخشند! با همت تمدن‌آفرین و فرهنگی فاخر، منابع کهن، خطی، زبان اصلی، مجسمه‌ها، نگاره‌ها، ظرف‌ها و… را با دقت بررسی کنند و برای کشف هویت اصیل و تاریخی خود، مسافر کتاب‌خانه‌ها و موزه‌های دنیا شوند و تکه‌های هویت تاریخی خود را که مانند پازلی که با دستان ستم پراکنده شده را جمع‌آوری و به هم متصل کنند تا هویت فاخرِ یک‌پارچه از دل آن نمایان شود.

برای کشف هویت تاریخی، ناگزیر باید به همۀ مؤلفه‌های هویتی مانند جغرافیا، تاریخ، زبان و ادبیات، دین و مذهب، آداب و رسوم، چهره و ساختار فیزیکی، آثار باستانی و دیرینه مانند کتیبه‌ها، نقاشی‌ها، پیکره‌ها، ظرف‌ها، نگاره‌ها، بناها و … یک‌جا توجه کرد، تا هویت یک‌پارچه، از تکه‌های پازلی هویت نمایان شود. تنها تکیه بر گفتار این و آن‌ ـ‌به‌ویژه شرق‌شناسان‌ـ گمراه‌کننده و ناکافی است. برای دست‌یابی به حقیقت تاریخی، باید جوانان دانشمند ما همت کنند تا کتاب‌های هیوان‌تسنگ (Xuanzang)، هوی‌ته چه‌ئو، کوینتوس کورتیو روفوس (Quintus Curtius Rufus) یونانی و… را از زبان اصلی ترجمه کنند. ضرورت حیاتی دارد که دانشمندان جوان جامعه، زبان و خط اوستایی را یاد بگیرند و از منابع اصلی استفاده کنند که گنج شایگانی که در زبان و فرهنگ مردم هزاره پنهان است، جز با شناخت تخصصی زبان اوستایی گشوده نخواهد شد. این کتاب، تلاشی است که جهت کشف هویت اصیل، مبتنی بر منابع بومی و مطالعۀ زبان مردم هزاره است.

شوکت‌علی محمدی شاری

بهار 1405 خورشیدی