خانه کتاب افغانستان/کتابستان/ افغانستان شناسی/فرهنگ و هنر

مقدمه
حمد پروردگار و مدح و ثنای پیامبر (ص) و اهل بیت آن حضرت (ع) در میان شاعران و عارفان و طیف های مختلف جوامع اسلامی از جمله افغانستان از جایگاه ویژه ای برخوردار است. این مسئله در میان شیعیان این کشور با عنوان «مناقب سرایی» و «مناقب خوانی» یاد می شود.

منقبت در لغت به معنی ذکر اوصاف حمیده و در اصطلاح ستایش و ستایشگری است. اما در میان مسلمانان نقطه اعلای آن ستایشگری پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) و بزرگان دین است. اظهار ارادت به  پیامبر(ص) و آل آن حضرت در جوامع اسلامی با مناقب سرایی و مناقب خوانی نمودار شده است.

تدوین مجموعه های ادبی منظوم و منثور با عناوین فضایل و مناقب و مدایح و نعتیه گویای این مدعا است. سنت منقبت خوانی به عنوان سنت برشماری فضایل نبی(ص) و آل آن حضرت از سده های متوالی در خراسان به عنوان هنر آیینی و مذهبی مرسوم بوده و شاید بتوان گفت خراسانیان نسبت به سایر مناطق جهان اسلام در این زمینه اهتمام بیشتری داشته اند. مردمان خراسان زمین به ویژه ساکنان شرقی آن که افغانستان امروزین نیز در آن جای می گیرد از دیرباز به ساحت خاندان رسول کریم (ص) ارادت ویژه داشته اند. برای نمونه با استناد به برخی از گزارشهای تاریخی در دوره تیموریان هرات مجالس منقبت خوانی در این منطقه رونق ویژه ای داشته است. در این عصر مناقب خوانان همه روزه در جای جای هرات پایتخت حکومت تیموریان بساط مناقب خوانی خویش را برپا می کردند و افراد مختلفی برای شنیدن فضایل و مناقب اهل بیت(ع) حضور می یافتند.
به مرور زمان آیین منقبت خوانی نسل به نسل و سینه به سینه به عنوان یک آیین مذهبی در میان شیعیان افغانستان جای باز کرده و هرچه به دوره معاصر نزدیک می شویم این آیین به عنوان آیین شناخته شده با نظم و انسجام بیشتر نمایان شده و در شهرهای بزرگ مانند کابل و بلخ و هرات و قندهار در زندگی معنوی شیعیان اهمیت زیادی یافته است. مناقب سرایی و مناقب خوانی اگر در احیا و ماندگاری هوبت معرفتی شیعیان افغانستان به ویژه دوران متأخر و معاصر نقش فراتر از تلاشهای خطبا و منبریان و عالمان دینی نداشته، کارکرد و اهمیتش کمتر نیز نبوده است.
آیین منقبت خوانی زمینه ساز سرایش اشعار آیینی و عامل زنده نگهداری شعایر الهی و بستری برای هم افزایی معنوی بوده و در ماندگاری میراث معنوی و ادبی نقش مهمی داشته است. علی رغم کارکردها و دستاوردهای فراوانی که این آیین مذهبی به همراه داشته، متأسفانه به جز نگارشهای پراکنده در قالب گزارش و یا مقاله تا کنون پژوهش و یا تحقیق مستقلی در این زمینه که از پیشینه تا وضعیت امروز آن را بتواند به خوبی معرفی کند انجام نشده است.
در این نوشتار تلاش شده است چیستی منقبت و مناقب سرایی و مناقب خوانی و آداب و ارکان مناقب خوانی، پیشینۀ مناقب سرایی و مناقب خوانی، مناقب سرایان و مناقب خوانان و مراکز و نهادهای مرتبط با این آیین مذهبی در افغانستان، کارکردها و آسیب شناسی این آیین مذهبی مورد بررسی قرار گیرد. این که تا چه میزان در بازخوانی این مؤلفه ها موفق بوده ایم قضاوت با خوانندگان گرامی خواهدبود…

فهرست:

فصل اول: تعریف مفاهیم و پیشینه تحقیق

فصل دوم: پیشینه مراقب سرایی در افغانستان

فصل سوم: آیین مناقب خوانی در افغانستان

فصل چهارم: مشاهیر مناقب خوانی در افغانستان امروزین

فصل پنجم: مراسم و مجالس منقبت خوانی

فصل ششم: کارکردها و آسیب شناسی