همزمان با ایام عزاداری سیدالشهدا(ع) در دهه اول محرم، سومین گعده نخبگانی مهاجرین افغانستانی، تحت عنوان «کارکرد هویت دینی در انسجام اجتماعی جامعه افغانستان (با رویکرد ماه محرم و عاشورا)» به همت «کانون علمی – فرهنگی نخبگان افغانستان» و «خانه کتاب افغانستان»، روز پنجشنبه ۲۸ خرداد/جوزا 1405 در ساختمان حوزه هنری انقلاب اسلامی  شهر قم برگزار شد.

این نشست به دنبال پاسخ به دو سوال ذیل بود:

۱. آیا هویت دینی (با تکیه بر محرم و عاشورا) در افغانستان می‌تواند شکاف‌های قومی- مذهبی را کاهش دهد یا برعکس، آنها را بازتولید می‌کند؟

۲. برای تبدیل عاشورا از یک نماد گروه اجتماعی خاص به یک سرمایۀ اجتماعی همبسته‌ساز در افغانستان، چه اقدامات عملی و عینی می توان انجام داد؟

در ابتدای برنامه، خانم فاطمه عطایی، معاون کانون نخبگان افغانستان و دبیر این نشست، ضمن اشاره به وضعیت پیچیده جامعه و سردرگمی و ناامیدی موجود، این سلسله گعده ها را مسیری برای هم اندیشی با استفاده از ظرفیت جامعه تحصیلکرده و نخبگانی معرفی کرد.

دکتر امان‌الله فصیحی، پژوهشگر و استاد دانشگاه به عنوان سخنران اول این نشست به پیشینه عزاداری در جهان تشیع و افغانستان اشاره کرد و «تمرکز بر بیداری فطری انسانی» را به عنوان اولین مولفه در محتوا و روح نهضت عاشورا دانست و تصریح کرد « این مساله که در روح عاشورا بسیار پررنگ است، امروز نه تنها در افغانستان با اکثریت اهل‌سنت، بلکه در کل دنیا کارکرد و اهمیت دارد.».

دکتر فصیحی مؤلفه‌های دیگری که در نهضت حسینی برجسته هستند و می‌توانند به این گفتمان کمک کنند را تحت این عناوین بیان کرد:

• خردگرایی و پرهیز از تحریک عواطف دیگران.
• صلح طلبی و مدارای اجتماعی و دوری از خشونت.
• عدالت خواهی و نفی تبعیض و سلطه.

وی افزود: در طول تاریخ، صورت و محتوای عزاداری دستخوش تغییرات فراوانی شده است؛ شهید مطهری در حماسه حسینی به این نکته تصریح کرده و حتی می‌گوید که تحریفاتی هم در این مسأله وجود دارد. مخصوصا در سال‌های اخیر در کشور ما یعنی افغانستان این تغییرات محسوس است.

وی با اشاره به وجود نحله‌های مختلف تصوف در میان اهل‌سنت افغانستان افزود: جوهره مردم افغانستان بسیار اهل‌بیتی است و شیعه و سنی این کشور به اهل‌بیت(ع) ارادت فراوانی دارند.

دکتر سید عبدالقیوم سجادی، نماینده سه دوره پارلمان افغانستان و رئیس و استاد دانشگاه در این کشور به عنوان سخنران بعدی نشست گفت: افغانستان عمیقا ریشه‌های دینی دارد و سکولاریزم به هیچ وجه راه حل مشکلات افغانستان نیست. بلکه می‌توان با بازخوانی مسائل دینی به حل مشکلات افغانستان پرداخت.

وی  افزود: نگاه منحصرانه به عاشورا می تواند سبب گسستگی در  جامعه شود ما باید بدانیم چگونه عاشورا را تبیین کنیم که به فطرت انسانی اسیب نزند واین ظرفیت در صحبت اهل بیت (ع) جزو آموزه های مشترک  مذاهب اسلامی به خصوص امام حسین (ع) است که نصب پرچم، المان های دینی ومذهبی ترویج مکتب اسلام وظلم ستیزی میتواند از جمله ارزشهای مهم انسانی درایجاد همبستگی وانسجام جامعه اسلامی ودینی شود.

سجادی درباره مسأله «انسجام اجتماعی» و راه وصول به آن که موضوع اصلی نشست بود گفت: افراد با تکثر قومی و زبانی چگونه به همبستگی اجتماعی می‌توانند برسند؟ در این مساله متفکران غربی بر اساس مرلفه‌هایی چون «قرارداد اجتماعی» نکاتی را گفته‌اند و مبنا را بر همین گذاشته‌اند. وی ادامه داد: اما در فرهنگ اسلامی، در مدینه پیامبر اکرم(ص) بر اساس «ارزشهای اسلامی و انسانی» این همبستگی را ایجاد کردند، که مجموعه آنها را ذیل عنوان «تفکر اسلامی» می‌شناسیم.

دکتر سجادی سه عنصر اساسی را برای رسیدن به همبستگی اجتماعی مورد توجه قرار داد: ارزشهای مشترک، تهدیدهای مشترک، سرنوشت مشترک.

وی با تأکید بر این که «دو تفسیر از عاشورا می‌شود داشت: مذهبی و انسانی» تصریح کرد که اگر تفسیری مذهبی و درونی از عاشورا داشته باشیم، روشن است که نمی‌تواند محور ارزش‌های مشترک باشد. اما آیا می‌شود تفسیری انسانی و جهان‌شمول هم از عاشورا داشت؟

دکتر سجادی افزود: عاشورا روی «اصلاح اجتماعی» تاکید زیادی دارد که یک مفهوم انسانی است. در واقع پیامبر اکرم(ص) به فرموده قرآن کریم، و امیرالمومنین(ع) به فرموده خودشان در نهج‌البلاغه، و به تبع امام حسین(ع) در روز عاشورا، آنجا که فرمود «انما خرجت لطلب الاصلاح فی امت جدی» از مهمترین اهداف خودشان را اصلاح در اجتماع بیان کردند.

ایشان ادامه داد: دومین شعار مهم عاشورا «عدالت» است که باز ارزشی جهان‌شمول و انسانی است. اگر بتوانیم قیام عاشورا را عدالت محور و برای مبارزه با ظلم تعریف کنیم، می‌تواند وجهه‌ای جهانی و فرامذهبی و بلکه فرادینی پیدا کند. زیرا همه انسان‌ها عدالت را ستایش می‌کنند و حتی کسانی‌که ظلم می‌کنند و الان در جهان به عنوان سلطه‌گر شناخته می‌شوند، ظلم خود را به عدالت تفسیر می‌کنند.

وی سومین ارزش انسانی در نهضت عاشورا را «حق‌گرایی» دانست و گفت: امام حسین(ع) در روز عاشورا فرمودند: آیا نمی‌بینید که به حق عمل نمی‌شود و از باطل نهی صورت نمی‌گیرد؟ این جمله امام حسین(ع) هم جزء اهداف عاشورا است  که با برجسته کردن آن می‌توانیم به ادبیات مشترکی برای ایجاد انسجام اجتماعی در افغانستان دست یابیم.

دکتر سجادی با اشاره به اینکه ارزشها وباورهای دینی شمشیری دو لبه ای است که هم می تواند انسجام ایجاد کرده وهم انسجام زدایی داشته باشد گفت: این عقلانیت دینی است که ارزشها ی ارزشمندی را از میان ارزشهای دینی استخراج می کند و مبنای موثری را برای انسجام اجتماعی فراهم می سازد .

ادامه این نشست، پرسش و پاسخ شرکت کنندگان با سخنرانان گعده بود.

در قسمت پایانی سومین گعده نخبگانی، دبیرکانون نخبگان افغانستان به توضیح اهداف برگزاری گعده های نخبگانی پرداخت. به گفته وی، برگزاری گعده های نخبگانی تلاشی است برای «ایجاد گفتمان بین تحصیلکردگان و نخبگان جامعه افغانستان در راستای وضعیت سنجی جامعه و بسترسازی برای هم اندیشی و هم افزایی برای کمک به بهبود اوضاع سردرگم جامعه».

سید موسی حسینی افزود: بر اساس تعریف یونسکو؛ سواد توانایی تغییر در محیط و جامعه بر اساس دانش کسب شده فرد است. لذا برای تحصیلکردگان و نخبگان جامعه افغانستان، ضروری است که علاوه بر کسب دانش های تخصصی در حوزه های مختلف، دغدغه کسب دانش های اجتماعی برای ایجاد تغییر و بهبود شرایط سرزمین خود را نیز داشته باشند.

ایشان با اشاره به فرصت ها و چالش های موجود، مرور بر حوادث گذشته جامعه را جهت کسب تجربه و یافتن مسیرهای درست حرکت های اجتماعی ضروری دانست، اما باقی ماندن و پیچیدن در حوادث گذشته را آسیب زننده توصیف کرد و تمرکز بر برنامه ریزی برای ساختن آینده را به عنوان رویکرد جایگزین معرفی نمود.

وی سه روند جاری در فعالیت های کانون نخبگان افغانستان برای آینده پژوهی را به شکل سه ضلع معرفی نمود:

ضلع اول؛ «سلسله گعده های نخبگانی» است که به هدف شروع و توسعه گفتمان ها بین جامعه تحصیلکرده و نخبگانی شکل گرفته است که امروز سومین گعده برگزار گردید.

ضلع دوم؛ «اندیشکده و کانون مطالعات افغانستان» است که بتواند گفتمان ها را جهت دهی کرده و مسیرهای پژوهشی با رویکرد مسائل جامعه افغانستان را گسترش دهد. این فرایند می تواند شامل کمک به جهت دهی مقالات، پایان نامه ها، رساله ها و نشست های تخصصی در این حوزه باشد.

سومین ضلع؛ «مجله الکترونیک مطالعات افغانستان» است که بتواند خروجی های گعده های نخبگانی و اندیشکده مطالعات افغانستان را  ثبت و ساختار بندی کرده و از طریق بستر اینترنت و فضاهای مجازی در اختیار علاقمندان، محققان و سازمانهای مرتبط با جامعه افغانستان قرار دهد.

در پایان این گعده، تقدیرنامه و هدایای فرهنگی به سخنرانان سومین گعده نخبگانی تقدیم شد.