خانۀ کتاب افغانستان/کتابستان/تاریخ معاصر

بخشی از پیش‌گفتار مترجم

موضوع مرزهای سیاسی و تأثیر آن بر روابط بین‌الملل، همواره یکی از دغدغه‌های بنیادین در مطالعات تاریخی، علوم سیاسی و جغرافیای سیاسی بوده است.

مرزها نه تنها قلمروهای فیزیکی میان دولت‌ها را مشخص می‌سازند، بلکه تعریفی از هویت، مشروعیت و حاکمیت ملی ارائه می‌دهند. در این میان، بسیاری از مرزهای جهان سوم، به ویژه در آسیا و آفریقا، محصول فرآیندهای استعماری و نه برآمده از ساز و کارهای مردمی یا عرفی هستند. خط دیورند، مرز میان افغانستان و پاکستان، یکی از بارزترین نمونه‌های چنین مرزهای استعماری است که پیامدهای آن همچنان بر ساختار سیاسی، اجتماعی و امنیتی منطقه سایه افکنده است.

کتاب «فاجعۀ دیورند»، اثری است که به صورت جامع و تحلیلی، به بازخوانی تاریخی و سیاسی این مرز پرداخته و پیامدهای آن را از منظرهای گوناگون بررسی می‌کند. دوگرا در کتاب خود با بهره‌گیری از اسناد تاریخی، مکاتبات دیپلماتیک و خاطرات بازیگران سیاسی سدۀ نوزدهم و بیستم، به بررسی توافق‌نامۀ دیورند می‌پردازد. این توافق که به زعم دولت بریتانیا، قراردادی مرزی برای تعیین حدود مناطق نفوذ بود، از منظر افغانستان هیچ‌گاه به‌عنوان یک سند الزام‌آور یا نهایی به رسمیت شناخته نشد. همین‌ نکته، هستۀ مرکزی تعارضات سیاسی و حقوقی افغانستان با پاکستان پس از استقلال این کشور در سال 1947 میلادی را شکل می‌دهد.

مرز دیورند تنها یک ابزار ژئوپلیتیکی برای کنترل قبایل پشتون بود، قبایلی که در دو سوی این خط، هزاران سال زیسته بودند، به زبان و مذهب مشترک باور داشتند، و ناگهان خود را در دو قلمروی سیاسی بیگانه یافتند، بخشی در افغانستان و بخشی در آنچه بعدها پاکستان نامیده شد. خطی که نه تنها هویت آنها را دوپاره کرده، بلکه آنها را به ابزار بازی‌های سیاسی بدل ساخته است.

این کتاب تنها اثری تاریخی نیست، مرثیه‌ای است برای مردمانی که نه‌ تنها مرزهایشان بلکه هویتشان نیز میان قدرت‌های استعماری و دولت‌های دست‌نشانده تکه تکه شد. نویسنده ما را با خود به سفری در طول تاریخ و جغرافیای منطقه می‌برد، از نقشه‌هایی که با جوهر بریتانیا ترسیم شد تا آینده‌ای که در سایۀ حضور قدرت‌های جهانی همچنان نامعلوم باقی مانده است. او خط دیورند را نه صرفاً یک مرز جغرافیایی، بیشتر یک نماد می‌داند، نماد خیانت، استعمار و سرکوب. خطی که در 1893 میلادی به امضای عبدالرحمن خان، پادشاه افغانستان و سرمور تیمر دیورند رسید، تا نه فقط مناطق مرزی بلکه قبایل و طوایفی را که قرن‌ها درهم تنیده بودند، از هم جدا کند.

نویسندۀ کتاب راجیو دوگرا، دیپلمات و تحلیل‌گر سیاسی کشور هندوستان است. سال‌ها در وزارت امور خارجۀ کشور متبوعش خدمت کرده و در کارنامۀ سیاسی او می‌توان به سفارت در کشور‌های پاکستان، رومانی و ایتالیا اشاره نمود. حضور او به عنوان سفیر در پاکستان و تجربیات حاصله از آن بخش عمده‌ای از تحلیل‌ها و آثارش را شکل داده است به ویژه در مورد کشمیر، جنگ سرد منطقه‌ای، تروریسم فرامرزی و سیاست‌های ارتش پاکستان. دوگرا در دوران سفارتش در ایتالیا نقش مهمی در تحکیم روابط فرهنگی، اقتصادی و دیپلماتیک میان دو کشور ایفا نمود.